UIT HET ARCHIEF // ANQUETIL

Zestig jaar geleden won Jacques Anquetil voor het eerst de Tour de France. Hij zou in totaal vijfmaal zegevieren. Tweede deel van een serie artikelen uit oude De Muur over de Ronde van Frankrijk en haar deelnemers.
Achter het masker van de robot
27 september 1953 was een zeer gedenkwaardige datum in de geschiedenis van de wielersport. Op die dag werd voor de 22ste maal de Grand Prix des Nations verreden. Deze wedstrijd werd in die tijd algemeen als het officieuze wereldkampioenschap tijdrijden beschouwd en zijn status was enorm. Het was de race waarin Fausto Coppi in 1946 en 1947 zijn immense capaciteiten voor het eerst buiten Italië toonde. In 1951 vormde hij voor Hugo Koblet de bekroning van een wonderjaar en in 1952 wist Louison Bobet er een mislukt seizoen toch nog glans door te geven.
Geen van deze vedetten had zich in 1953 ingeschreven en de meeste aandacht ging naar een jonge renner die pas een paar dagen daarvoor zijn eerste profcontract had getekend. Zijn naam was Jacques Anquetil. Ondanks dat hij nog maar negentien was bezat hij al een grote reputatie als tijdrijder. Zo had hij een maand eerder als amateur zijn concurrenten in
een lange rit tegen de klok op verpletterende manier verslagen. Terwijl het gemiddelde van de andere specialisten nauwelijks boven de 39 lag, had Anquetil de 122 kilometer met een moyenne van ruim 42 kilometer per uur verreden. Het verschil met nummer twee was zo groot dat menigeen eraan twijfelde of de tijdwaarneming wel correct was. Zo had Bobet openlijk zijn scepsis getoond.
Na het resultaat van de Grand Prix des Nations moesten Bobet en de andere twijfelaars wel toegeven dat zij zich hadden vergist. Anquetil won met bijna zes minuten voorsprong en benaderde het record van Koblet ondanks wind en regen
tot op dertig seconden. Als hij niet tweemaal lek had gereden, zou hij het zeker hebben gebroken.
[private]
Aanvankelijk wist eigenlijk niemand precies wat hij van Anquetils prestatie moest denken. Dat hij een renner met een groot talent was stond wel vast, maar of dat ook een garantie voor de toekomst inhield was aanzienlijk minder zeker. Zo verklaarde Bobet dat het voor een zo jonge coureur schadelijk was om zulke lange tijdritten te rijden. Bovendien gebruikte Anquetil volgens hem te grote verzetten. Ook werd al snel bekend dat de kersverse prof nauwelijks geneigd was om het strikte regiem te volgen dat als een vereiste voor een succesvolle carrière werd gezien.
Bij de opening van het seizoen van 1954 konden de renners met eigen ogen zien dat dit geen vals gerucht was. Zo arriveerde Anquetil na een nachtelijke rit van Normandië naar Cannes in de vroege ochtend in het restaurant van klimmer Apo Lazaridès, een trefpunt voor de professionals die aan Côte d’Azur hun trainingskamp hadden opgeslagen. Terwijl de andere renners hun verantwoord voedsel naar binnen werkten, bestelde Anquetil tot ieders verbijstering een enorm plateau zeefruit met een fles witte wijn, gevolgd door kreeft met mayonaise. ‘Hij is vroeg gekomen, maar hij zal ook vroeg vertrekken’, voorspelde Lazaridès hoofdschuddend.
De sombere verwachtingen over de duur van Anquetils loopbaan zijn uiteraard geen van alle uitgekomen. Hij zou zestien jaar lang aan de top staan, een periode waarin hij vijfmaal in de Tour, tweemaal in de Giro en vele keren in andere prestigieuze races zou zegevieren. Maar ondanks deze bijzonder rijke en zeer gevarieerde erelijst wordt Anquetil toch in de eerste plaats gezien als een ongeëvenaard specialist in het tijdrijden. Hij nam negen keer deel aan de Grand Prix des Nations en telkens won hij. Zelfs Koblet, Baldini, Gimondi en Merckx konden hem nooit werkelijk bedreigen. Het was een discipline die volledig bij zijn karakter leek te passen. Een rit tegen het uurwerk vereist regelmaat, zorgvuldige afweging van energie, nauwkeurige berekening van inspanning en niemand was daar beter toe in staat dan Anquetil.
Zelf zag hij zijn vermogen tot opperste concentratie als zijn voornaamste troef. Terwijl de meeste renners in een zware rit hun fantasie de vrije loop laten om hun vermoeidheid minder te voelen, hield Anquetil zijn aandacht altijd voor honderd procent op het traject dat voor hem lag. Hij calculeerde precies hoe lang hij kon freewheelen, waar hij van versnelling moest veranderen of met welke snelheid hij een bocht moest ingaan om niet te hoeven remmen, wat hij als een verspilling van energie zag. Zijn concentratie was zo intens dat hij soms niet eens wist welke renners hij had ingehaald.
Het was niet alleen Anquetils karakter dat volledig beantwoorde aan de eisen van een rit tegen het uurwerk. Hetzelfde gold ook voor zijn stijl van rijden. Waarschijnlijk is er nooit renner geweest bij wie elke beweging van het lichaam zo
volledig functioneel op het fietsen gericht was. Zijn bovenlichaam bleef altijd volkomen onbeweeglijk in een perfecte eivorm en zelfs bij een enorm verzet draaiden zijn benen even soepel rond. Het leek allemaal zo perfect en gemakkelijk dat journalisten die hem in actie zagen, hem vaak met een mechanisch voortgedreven apparaat vergeleken.
Zo staat in Pierre Chany’s La fabuleuse histoire du cyclisme een karikatuur van Anquetil waarin hij wordt voorgesteld als een renner met tandradertjes en een ingebouwde klok in zijn lichaam. ‘Het is de mooiste machine die in de wielersport te vinden is’, schreef Jacques Goddet in L’Équipe. Andere journalisten betitelden hem als ‘een menselijke automaat’ of ‘een niet te ontregelen robot’. Deze indruk werd nog versterkt doordat Anquetil een minimum aan emotie toonde. Op zijn gezicht viel zelden of nooit iets af te lezen, niet tijdens een rit, maar evenmin na afloop.
De beschrijvingen van Anquetils manier van rijden getuigen ongetwijfeld van bewondering, maar zijn tegelijkertijd allerminst onverdeeld positief. Journalisten, zelfs in Frankrijk, stonden altijd zeer ambivalent tegenover zijn prestaties.
Zij konden enthousiast worden over de wijze waarop hij ritten tegen het uurwerk wist in te delen en te calculeren, maar waren over het algemeen aanzienlijk minder geporteerd van de wijze waarop hij deze methode ook op andere races en zelfs op de Tour de France toepaste. De wielersport dankt haar populariteit grotendeels aan het drama en de heroïek die ermee verbonden zijn, maar deze elementen waren in Anquetils overwinningen zelden aanwezig.
Het leek zijn voornaamste zorg om geen trap te veel te doen. Zo deed hij in de Rondes van Frankrijk en Italië nauwelijks moeite om de beste klimmers in de bergen te volgen. Als hem gevraagd werd waarom niet, haalde hij alleen maar zijn schouders op. Wat hem betreft mochten ze best een paar minuten winst boeken. Precies zoveel als hij in de tijdritten goed kon maken. ‘Jacques Anquetil heeft van de wielersport een exacte wetenschap gemaakt’, schreef Roger Bastide na Anquetils Touroverwinning in 1961 in de Miroir des Sports. ‘Maar tegelijkertijd heeft hij haar van alle onzekerheid, emotie en spanning beroofd. Alles is veel te eenvoudig en vertoont de kilte van volmaaktheid.’ Bastide stond zeker niet alleen in zijn mening. Oud-Tourwinnaar Antonin Magne gromde met enige afkeer dat de Ronde van Frankrijk bij Anquetil algebra werd. Bij aankomst in Parijs werd Anquetil zelfs luidkeels uitgefloten.
Het is nauwelijks verbazingwekkend dat Anquetil zelf door zijn fans meer werd bewonderd dan dat hij geliefd was. De bijnamen die hem gegeven werden, ‘de rekenmeester’, ‘meneer chrono’, ‘meester Jacques’, wijzen evenmin op veel sympathie. Ondanks zijn prestaties is Anquetil ook nooit echt populair geworden. Wat dat betreft werd hij ruimschoots overtroffen door zijn landgenoot Raymond Poulidor. Voor Anquetil viel dat maar moeilijk te verdragen en hij maakte er geen geheim van dat hij zijn rivaal hardgrondig haatte. Hij kon nauwelijks accepteren dat een renner die zelden of nooit zijn verantwoordelijkheid nam, bijna altijd anderen liet werken en desondanks niet eens in staat was hem te verslaan, op één lijn met hem werd gesteld.
Natuurlijk besefte het Franse publiek heel goed dat Poulidors erelijst bijna in het niet viel bij Anquetils palmares, maar dat deed geen enkele afbreuk aan Poupou’s populariteit. De meeste fans willen zich op een of andere manier kunnen identificeren met hun idool en dat is veel makkelijker bij een mens van vlees en bloed met emoties dan bij iemand die als een gevoelloze machine wordt gezien.
Volgens Pierre Chany was de hoop om de gunst van het publiek te verwerven de voornaamste reden dat Anquetil zich
in 1965 aan een onderneming waagde die onder andere omstandigheden krankzinnig zou zijn geweest. Zijn ploegleider
Geminiani had ontdekt dat de achtdaagse etappewedstrijd Dauphiné Libéré tien uur voor het vertrek van de 550 kilometer lange monsterrit Bordeaux-Parijs zou eindigen. Met snelle auto’s en een vliegtuig moest het mogelijk zijn Anquetil op tijd naar de startplaats Bordeaux te brengen. Als er niets misging, zou hij zelfs nog twee uur hebben om wat uit te rusten.
Het kostte Geminiani niet eens veel tijd om Anquetil te overtuigen. Deze toonde zich vooral gevoelig voor het argument dat hij dat jaar niet aan de Tour zou deelnemen en daarom een uitzonderlijke prestatie nodig had om in het centrum van de belangstelling te blijven staan.
De onderneming was een groot succes. Anquetil won na een felle strijd met Poulidor de Dauphiné Libéré om vervolgens ook Bordeaux-Parijs op zijn naam te schrijven. Volgens Chany had Anquetil daarmee eindelijk ook de harten van het Franse wielerliefhebbers gewonnen. Als Chany inderdaad gelijk had, was de liefde van het publiek in ieder geval van korte duur. Toen de Franse nationale ploeg twee jaar later een zeer succesvolle Tour reed, kreeg Anquetil, die thuis was gebleven, niet alleen minder contracten voor criteriums dan winnaar René Pingeon en zijn eeuwige rivaal Poulidor, maar zelfs een renner van het tweede plan als Raymond Riotte werd vaker gevraagd dan hij. De organisatoren gingen er kennelijk van uit dat het publiek hen de afwezigheid van ‘maître Jacques’ nauwelijks kwalijk zou nemen. Anquetil was uiteraard buitengewoon bitter gestemd en liet zich in een reeks interviews verleiden tot zeer negatieve uitlatingen over andere renners en met name Poulidor.
Om zich te revancheren was het enige dat hij kon bedenken een succesvolle aanval op het werelduurrecord. Gezien de gebrekkige voorbereiding was het een enorme prestatie, al werd die niet erkend omdat hij weigerde zich aan een dopingcontrole te onderwerpen. Maar het spreekt natuurlijk vanzelf dat dergelijke atletische krachttoeren opnieuw bewondering, maar nauwelijks sympathie opwekten.
Het tragische van alle pogingen die Anquetil ondernam om Poulidor in populariteit naar de kroon te steken, was dat hij er zelf de voornaamste oorzaak van was dat zij allemaal mislukten. Het beeld van zichzelf dat hij aan de wereld presenteerde en dat zulke gemengde gevoelens opriep, kwam namelijk maar weinig overeen met de werkelijkheid. Zo probeerde hij het publiek ervan te overtuigen dat het hem allemaal vanzelf afging en hij er nauwelijks offers voor hoefde te brengen.
Niets was minder waar. Er zijn waarschijnlijk maar weinig kampioenen geweest die zo diep hebben moeten gaan om hun overwinningen te behalen. Voor de meest lucide van zijn collega’s was dat nauwelijks een geheim. Zo zei Jean Bobet eens dat hij altijd gedacht had dat niemand zoveel kon afzien als zijn broer Louison, ‘tot ik Anquetil ontmoette’. Jean Bobet doelde daarmee onder andere op de etappe Aix-les-Bains–Besançon in de Tour van 1958. Onderweg spuwde Anquetil een aantal malen bloed en na afloop constateerde de arts een dubbele longontsteking en meer dan veertig graden koorts. Toch had Anquetil het tempo van het peloton kunnen volgen en geen seconde op zijn concurrenten verloren.
Een ander voorbeeld van waartoe Anquetil in staat was, is het beroemdste moment uit zijn carrière: het duel dat hij in de Tour van 1964 met Raymond Poulidor uitvocht. Anquetil was na een moeilijke overwinning in een zware Giro d’Italia vermoeid aan de start gekomen en werd fel bestreden door Poulidor, die in topvorm verkeerde. Aan de vooravond van de etappe naar de Puy de Dôme droeg Anquetil de gele trui, maar zijn voorsprong bedroeg niet meer dan 56 seconden. Omdat Poulidor in de Pyreneeën duidelijk had aangetoond dat hij beter klom dan zijn rivaal, was nog alles mogelijk.
Tijdens de slotklim volgde Anquetil kilometerslang het hoge tempo van zijn tegenstander en negenhonderd meter voor de eindstreep reden de twee renners nog steeds zij aan zij. Met het finishdoek bijna in zicht zakte Anquetil ineens terug en moest snel terrein prijsgeven. Toch bedroeg zijn achterstand aan de eindstreep niet meer dan 42 seconden. Hoe diep hij daarvoor had moeten gaan, begrepen maar weinig mensen. Een van hen was Poulidor, die zei dat hij zelf nooit zoveel had moeten afzien, maar toch nog altijd minder dan Anquetil. ‘Ik deed het onmogelijke en hij nog veel meer,’ voegde hij eraan toe.
Dat Poulidor niet overdreef, bleek uit het verslag van de Belgische journalist Robert Janssens, die in de auto was gekropen waarin Anquetil meteen na de aankomst bescherming had gezocht tegen opdringerige supporters. Met een gezicht zo grauw als as prevelde Anquetil allerlei onverstaanbare woorden. Het duurde even voordat Janssens hem kon verstaan: ‘Ah, hij heeft mij pijn gedaan, overal. Mijn longen, mijn hart. Mijn kop gaat uit elkaar springen. Mijn benen en mijn armen barsten. Die smeerlap, ik zal hem wel krijgen. Ik kan zijn smoel niet meer zien. Hij moet mij straks geen handje meer komen geven. Ik sla hem tot moes.’ En zo ging het nog een tijd lang door.
Het waren zeker geen mooie gedachten die na het duel op de Puy de Dôme door het hoofd van Anquetil speelden, maar toch had hij ongetwijfeld op heel wat sympathie kunnen rekenen als het publiek hem had kunnen horen en erachter was gekomen dat hij heel wat emotioneler was dan werd aangenomen. Maar Anquetil verhinderde dat zelf door zo snel mogelijk zijn masker van kille rekenmeester op te zetten.
Toen Geminiani hem kwam vertellen dat hij de gele trui had behouden en zijn voorsprong in het algemeen klassement nog veertien seconden bedroeg, zei Anquetil meteen: ‘Dertien meer dan nodig was.’ Even later schudde hij voor de camera’s de hand van Poulidor met een glimlachje dat niet eens erg geforceerd leek.
Anquetil was een intelligent man en hij wist ongetwijfeld dat hij met het air dat hij zich aanmat, weinig kans maakte op de populariteit waar hij toch naar verlangde. Maar hij had een behoefte die nog veel sterker was. Anquetils belangrijkste drijfveer was een allesverterende ambitie om overal de beste in te zijn of in ieder geval de beste te worden gevonden. Hij toonde dit in zijn jeugd toen hij in het bedrijf van zijn vader hielp met het oogsten van de aardbeien en niet rustte voor hij ze sneller kon plukken dan wie ook.
Als hij had gekund zou hij ongetwijfeld even kannibalistisch zijn geweest als Eddy Merckx. Helaas voor hem had hij beperkingen als sprinter en klimmer. In plaats van dat toe te geven, probeerde hij zijn zwakheden te maskeren door situaties waarin zij aan het licht konden treden, zoveel mogelijk te vermijden. Zo beweerde hij altijd dat hij zich niet interesseerde voor overwinningen in klassiekers omdat zijn marktwaarde toch maar alleen van zijn prestaties in de Tour afhing.
Pas na afloop van zijn carrière heeft hij toegegeven dat hij zich zelden in wedstrijden als Parijs-Roubaix of Milaan-Sanremo liet zien, omdat hij bang was niet tegen Rik van Looy te zijn opgewassen. Wat hij natuurlijk niet kon voorkomen was dat hij in de Tour of de Giro geconfronteerd werd met renners die hem als klimmer de baas waren. Om deze rondes desondanks te kunnen winnen, waren meesterstukken van tactiek noodzakelijk. Maar het lag niet in het karakter van Anquetil om dit breed uit te meten.
In plaats daarvan beweerde hij dat hij niet inzag waarom hij zich in de bergen tot het uiterste zou moeten uitsloven, omdat dit gezien zijn superioriteit in de tijdritten toch niet nodig was. Hij verklaarde zelfs dat hij ervan droomde om de Tour met één seconde voorsprong te winnen. Dat zou immers betekenen dat hij geen greintje overbodige inspanning had geleverd. Maar het was niet meer dan een pose. Als hij beter had kunnen klimmen dan Gaul of Bahamontes, zou hij zijn tegenstanders ongetwijfeld met evenveel plezier hebben verpletterd als hij in de Grand Prix des Nations gewoon was.
Anquetils vermeende losse levenswijze paste eveneens in het valse beeld dat hij van zichzelf afficheerde. Door de elementaire regels die zijn concurrenten zich wel oplegden, schijnbaar aan zijn laars te lappen, wekte hij de suggestie dat hij in feite nog veel beter kon presteren dan hij al deed. Maar ook in dit geval was het grotendeels illusie. Allereerst maakte hij er absoluut geen gewoonte van om de voedingsregels voor topsporters te overtreden. De inhoud van de glazen whisky en champagne waarmee hij zich zo vaak liet fotograferen, verdween meestal in de gootsteen en in het restaurant van Apo Lazaridès zou hij ongetwijfeld een wat soberder ontbijt hebben besteld als de ogen van de crême de la crême van de Franse wielerwereld niet op hem gericht waren geweest.
Anquetil wist bovendien heel goed dat hij zich dergelijke uitspattingen af en toe kon veroorloven en dat zij zelfs ontspannend werkten. Niet alleen omdat hij, in de termen van Joris van den Bergh, een ‘natuurlijke’ en geen ‘gekweekte’ atleet was, maar ook omdat hij harder trainde dan wie dan ook. Het spreekt vanzelf dat hij ook dit zoveel mogelijk geheimhield.
Zelfs zijn manager-coach was er aanvankelijk van overtuigd dat Anquetil meer tijd in cafés dan op de fiets doorbracht. Pas later kwam hij erachter dat zijn pupil hem bewust misleid had. Jean Bobet geloofde aanvankelijk eveneens in de mythe die Anquetil trachtte te creëren, maar toen hij diens trainingsschema onder ogen kreeg was hij verbijsterd. Hij kende geen renner die in staat was zichzelf een dergelijk regiem op te leggen.
Mensen die zichzelf sterker en beter proberen voor te doen dan ze zijn, worden vaak als enigszins kinderlijk beschouwd. Maar de wijze waarop Anquetil vele jaren lang niet alleen zijn zwakheden, maar ook grote vermoeidheid, totale uitputting en hevige pijn wist te verbergen, is alleen mogelijk voor iemand die meedogenloos voor zichzelf kan zijn en over een enorme karaktersterkte beschikt. Roger Bastide had geen ongelijk toen hij hem met een samoerai vergeleek. Volgens hem was Anquetil een man die geen spier op zijn gezicht zou vertrekken als hij harakiri moest plegen.
Vele jaren later bleek hoe treffend Bastide’s vergelijking was geweest. Nadat bij Anquetil maagkanker was geconstateerd en een operatie tevergeefs bleek, nam hij tegenover zijn naderende dood een houding aan die alleen bewondering verdient. Tegelijkertijd toonde hij, voor het eerst in zijn leven, tegenover de buitenwereld werkelijk zijn emoties, zijn verdriet over alles wat hij moest achterlaten. Jean Bobet had lang geleden geschreven dat Anquetil niets deed om bemind te worden en elke concessie als verraad zag, maar toch op een dag zou ontroeren. Het duurde lang voor deze voorspelling uitkwam, maar de toon van de artikelen waarin Anquetils overlijden op 18 november 1978 bericht werd, bewees meer dan wat ook hoezeer Jean Bobet gelijk had.
[/private]
BENJO MASO
Eerder gepubliceerd in De Muur nummer 5, oktober 2003



