DE TOURETAPPE NAAR VERGETELHEID

Cees van Espen is vermoedelijk de onbekendste Nederlandse winnaar van een Touretappe. Dat Van Espen, nu 79, in 1965 heel even zelfs virtueel leider was in de Ronde van Frankrijk, weet ook niemand meer. Reconstructie van een vergeten dag, eerherstel voor een vergeten coureur.

Saint-brieuc, 26 juni 1965. Na een laatste blik op het hoogteprofiel van de etappe van die dag legt de renner het routeboek op de spullen in zijn koffer en klapt het deksel dicht. Het is vroeg dag, want na de ochtendetappe volgt ’s middags nog een tijdrit. Al om halfzeven worden de renners voor het tekenen van de presentielijst en de eerste ravitaillering op de Place du Guesclin verwacht, waar om vijf over halfacht ook de start plaatsvindt.
Aan het ontbijt wordt weinig gesproken, er is een lichte spanning voelbaar en zelfs de altijd opgewekte Gerben Karstens is stiller dan gewoonlijk. De ploegleider bromt dat er vandaag maar eens aangevallen moet worden. In de eerste vier Touretappes, van Keulen via Luik en Roubaix naar Saint-Brieuc, hebben de Nederlanders geen potten kunnen breken. De voorgaande dag heeft Henk Nijdam op de wielerbaan van het Bretonse kustplaatsje de slag net gemist. Hij is vierde geworden en de Belg Edgard Sorgeloos heeft Cees Lute, Nederlander in Franse dienst bij Ford France-Gitane, van een eerste Nederlandse ritzege afgehouden. Maar Nederlanders in het vreemdelingenlegioen tellen minder, TeleVizier moet winnen.
[private]
Cees van Espen, de minst bekende renner in de ploeg van Kees Pellenaars, sjouwt zijn koffer de trap af en zet hem in de hal van hotel Champs de Mars bij de spullen van de rest van de ploeg. Voor het hotel krijgt de lange Arnhemmer van de masseur zijn fiets aangereikt. Het is een kleine vijfhonderd meter naar de start. De eerste Gelderlander in de Tour voegt zich bij zijn ploeggenoten rond de beide volgwagens van de mecaniciens Jo Hulshof en Geert Polak.
Nogmaals benadrukt Pellenaars dat er vandaag gewonnen moet worden. Aánvallen dus. Van Espen kijkt om zich heen en ziet de gevels van een typisch Frans stadje. Weinig bijzonders. Hij denkt aan de drie plaatselijke rondes die aan het eind van de etappe op het programma staan. Normaal gesproken wel iets voor hem. In voorgaande jaren heeft hij heel wat koersen met voorsprong gewonnen door op het juiste moment weg te gaan. Eens kijken hoe het vandaag loopt. Pellenaars kan roepen wat hij wil, maar hoe het onderweg is kan alleen Van Espen bepalen.
Het klikt niet tussen de renner en de ploegleider, die hem uitsluitend in de ploeg duldt omdat hij nu eenmaal heel hard kan fietsen en goed kan aankomen. Hun karakters verschillen te veel, de flegmatieke magazijnbediende met de vriendelijke oogopslag toont zelden zijn emoties en is wars van flauwekul. Dit in tegenstelling tot de breedsprakerige Brabander, die zelfs uit de kleinste tegenslag een mooi drama weet te destilleren waarvan de journalisten smullen. De twee spreken zelden met elkaar en Van Espen heeft zijn ploegleider nog nooit ’s avonds op zijn hotelkamer gezien voor een stimulerend praatje of een tactische voorbespreking van de volgende etappe; ook in Saint-Brieuc niet.
Na de start wordt er al vrij snel intensief gedemarreerd, regelmatig ook door de TeleVizier-renners, maar de mannen van Solo Superia, met grote namen als Ward Sels en Rik Van Looy, pakken iedereen terug die een poging doet weg te komen. Cees van Espen houdt zich gedeisd, want hoewel deze etappe van slechts 147 kilometer ideaal is voor een vroege vlucht, weet hij dat het voor hem het beste is als de kopgroep pas in de laatste fase tot stand komt. Door de matige communicatie tussen de volgwagens en de renners kun je met een sterke kopgroep ook op relatief vlakke etappes in de slotfase vooruit blijven.
Wanneer op zo’n 35 kilometer voor het einde de Fransman Pierre Everaert en de Belg Frans Brands wegspringen, op jacht naar punten voor de bergtrui, en de Belg Michel Van Aerde met Van Espens ploeggenoot Leo van Dongen erachteraan gaan, begrijpt Cees dat hij nu mee moet. Met een felle demarrage kan hij nog net aansluiten. De vijf man hebben al gauw een voorsprong van dertig seconden, die bij aankomst op het plaatselijke circuit tot twee minuten is uitgegroeid. De ronde begint met een klim van vierde categorie die ze vier keer moeten nemen; alleen de eerste keer zijn er punten voor het bergklassement te verdienen. De kopgroep gunt die punten aan Frans Brands, die de bergtrui ten minste tot aan de Pyreneeën om zijn schouders hoopt te houden.
Nadat ze de Stang Ar Garront drie keer zijn over gefietst, is het voor Cees van Espen duidelijk: deze klim is te vergelijken met de in zijn eigen trainingsgebied gelegen, vertrouwde Posbank. Hij demarreert aan de voet van de laatste klim. De twee Belgen uit rivaliserende ploegen willen niet voor elkaar rijden, bovendien heeft Brands zijn puntjes al binnen. Pierre Everaert wordt door Leo van Dongen vakkundig in toom gehouden. Van Espen is definitief weg. Op de top heeft hij bijna een halve minuut die hij als gedegen afdaler kan uitbouwen.
De aankomst in Châteaulin is imposant. Aan de brede weg langs de rivier l’Aulne ligt een hoge wal die als een natuurlijke tribune dienstdoet. Het lijkt een volgepakt stadion met honderden toeschouwers. Onder hen een zestigtal Nederlandse matrozen van de marineluchtvaartdienst die tijdelijk op een naburige basis zijn gelegerd en juichend opspringen zodra ze doorhebben dat uitgerekend vandaag een landgenoot met zijn lange armen wijd in de lucht gestoken de meet passeert. Nummer twee is nog niet in zicht. Leo van Dongen, die na de afdaling uit het groepje is weggesprongen, volgt pas na 39 seconden, ruim voor de twee Belgen en de Fransman. Het duurt bijna twee minuten voordat Henk Nijdam naar een zesde plaats sprint, met een kleine voorsprong op het peloton waarin Jo de Roo (negende) en Gerben Karstens (tiende) er mede voor zorgen dat TeleVizier niet alleen de dagprijs voor ploegen wint, maar ook in het algemeen ploegenklassement de leiding overneemt.
Rond de ploegwagens van TeleVizier heerst een opgetogen stemming. Pellenaars schuift een sigaar van torpedoformaat tussen zijn tot een glimlach gekrulde lippen: ‘Jongens, volgens mij hebben we ook de gele trui.’ Van Espen krimpt ineen onder de onverwachte klap op zijn schouder. Onderweg naar het podium, omstuwd door driftig in bloknootjes noterende verslaggevers, krijgt de breed glimlachende Cees al meteen te horen dat die gele trui vooralsnog buiten zijn bereik ligt. Eén: de gele trui wordt na een gedeelde etappe nooit uitgereikt. Twee: die dag zijn er maar veertig in plaats van zestig bonificatieseconden voor de winnaar. En drie: de 23 seconden die hij nu tekortkomt, waren er sowieso drie te veel. Cees laat de huldiging, de kus van de rondemiss en alle felicitaties gelaten over zich heengaan. Hij is wel trots, maar het is ook zijn werk.
In Arnhem stijgt rond het middaguur in een van de patriciërshuizen aan de markt gejuich op. De schoonzus van Cees rent de trap op naar de erboven gelegen woning: ‘Leni, Leni, Cees heeft gewonnen!’ In beide huizen schalt afwisselend de stem van de Franse, Belgische en Nederlandse Tourcommentator door de huiskamers. Leni, eveneens wielergek en trouwste fan van Cees, is net terug van boodschappen doen. Ze heeft zich niet gerealiseerd dat een ochtendetappe al rond het middaguur wordt beslist. Beneden gilt haar zwager: ‘Ik ga de vlag uithangen!’ Even later wappert het rood-wit-blauw aan de gevel, al valt dat niet erg op achter de hoge tribunes van de navo-taptoe, die daar die week in de avonduren voor heel ander vertoon zorgt.
’s Avonds in de hal van het hotel kijken zijn ploegmaten geamuseerd toe hoe Cees achter de glazen ruit van de telefooncel naar huis belt. Leni, net terug van een middagje vertier in het zwembad van Doorwerth, reageert enthousiast op de nuchtere mededeling van Cees:
‘Hier ben ik. Ik heb gewonnen.’
‘Ja,’ zegt ze, ‘en bedankt voor de bloemen.’
‘Bloemen?’
‘Ja, de rode rozen die zojuist zijn bezorgd.’
Cees weet van geen rozen, later blijkt het een attentie van de Tourorganisatie.
Als Cees met de ploeg langer onderweg is, belt hij tot ergernis van de ploegleider regelmatig met zijn vrouw. Hij draait zich om naar zijn gniffelende makkers in de hal en beëindigt het gesprek: ‘Ik moet ophangen, anders zegt de Pel weer dat ik heimwee heb.’
Na de tijdrit staat Cees van Espen zesde in het algemeen klassement, op ruim drie minuten van de Italiaan Felice Gimondi. In de zesde etappe ziet hij geen mogelijkheid om weg te komen. Een dag later lijkt dat weer niet te lukken: hij ontsnapt na 92 kilometer aan het peloton, maar wordt na een solovlucht van een uur teruggehaald. Hij heeft peper in zijn kont, de benen staan superstrak en als er even later een groepje wegrijdt, zit hij er weer bij. Er ontstaat een kopgroep van negen man met onder anderen de Duitser Rolf Wolfshohl en twee renners van het Belgische Solo Superia: de sprinter Ward Sels in de nationale kampioenstrui en Bernard Van De Kerckhove, die in het klassement tweede staat op slechts 2 minuut 20 van de gele trui.
Terwijl ploeggenoten het peloton vakkundig in slaap sussen, bouwen de vluchters een voorsprong van zo’n vijf minuten op. De finish is op de wielerbaan van La Rochelle en daar wil Van Espen toeslaan. Hij voelt zich ijzersterk. Felle regenbuien teisteren de renners en in nat, koud weer is hij op zijn best. Dit is zijn dag. De wegen zijn glad en dat is oppassen. In het stadje Luchon schuift hij op de glibberige steentjes in een bocht onderuit, maar springt als een veldrijder zo kwiek weer op het zadel en is terug in de kopgroep voordat ze hem gemist hebben.
Hij concentreert zich op de laatste kilometer, die hij in het routeboek heeft bestudeerd. Hij zit achterin het groepje om op het laatste moment een verrassingsaanval te kunnen inzetten. Ze rijden op een smalle weg tussen hoge brandnetels als hij daarbovenuit opeens het bord 300 meter ziet staan. Hè, dat is te vroeg, dit kan niet, de baan ligt nog ver voor hen. Het is te laat om aan te gaan en Ward Sels, die vooraan in de groep rijdt, wint op de in allerhaast getrokken streep. Het blijkt dat de organisatie heeft besloten dat een eindspurt op de natte wielerbaan te link zou zijn en daarom is de finish een halve kilometer naar voren gelegd. Het publiek rond de baan mag juichen voor renners die hun strijd al gestreden hebben.
Voor Solo Superia is het een dubbelslag, Sels wint de etappe en Van De Kerckhove heeft het geel. Van Espen staat nu tweede op één minuut één. Een tweede etappezege is hem op een ergerlijke manier ontstolen en dat is balen, maar morgen is er nog een vlakke rit naar Bordeaux, de stad waar vaak een Nederlander wint. ‘Ik zet alles op alles om de gele trui te pakken en ik hoop dat het daarna met mij goed gaat in de cols,’ laat hij de verslaggevers weten.
Cees van Espen heeft die dag weer de kriebels in zijn benen. Het is droog, maar er staat een stevige wind en er wordt scherp op het kantje gereden. De bladeren van de hoge bermbegroeiing strijken langs zijn kuiten. Is het een stuurfoutje van hem of van de man voor hem? Voordat hij doorheeft wat er gebeurt, duikt hij door het gras een greppel in. Hij hijst zich aan het zadel van zijn fiets overeind en voelt aan zijn schouder. Een pijnlijke bult. Dit is niet goed, zeker niet zo onschuldig als zijn vorige val. Terug op de weg verwisselen mecanicien Hulshof en de Pel persoonlijk zijn voorwiel. Hij stapt weer op en keert terug in de hoofdmacht, geholpen door een onmiddellijk gealarmeerde Gerben Karstens en door Jo de Haan, die de door ploegleider Hugo Mariën van Solo Superia met net iets te veel leedvermaak uitgeroepen aansporing: ‘Laat maar zitten, sleutelbeen’, gelukkig heeft genegeerd.
Ploeggenoot Jo de Roo pareert een aanval van Roger Pingeon en wint de sprint-à-deux op de roze wielerbaan van Bordeaux met een voorsprong van 54 seconden op het peloton. Cees van Espen verliest geen tijd en blijft op één minuut één van Van De Kerckhove tweede in het algemeen klassement. Deze keer is het ’s avonds niet Cees die in het hotel zijn vrouw belt, maar heeft zíj bezorgd de telefoon gepakt. Zijn schouder doet flink zeer, maar hij stapt morgen weer op, daar hoeft ze zich geen zorgen over te maken. Dat doet ze dan ook niet meer, want ze kent haar man, die is oersterk.
De volgende dag staat de eerste Pyreneeënrit met imposante cols als de Aubisque en de Tourmalet op het programma. Voor korte klimmetjes die hij op de macht kan nemen, is Cees niet bang. In de Ronde van Zwitserland kwam hij zelfs redelijk mee. Maar met cols van het kaliber Aubisque heeft hij geen ervaring en hij verwacht niet dat hij de echte klimmers zal bijhouden. Toch houdt hij hoop op geel, Van De Kerckhove is evenmin een klimmer.
Tijdens de lange aanloop naar de bergen let hij nauwelijks op zijn directe tegenstander, die asgrauw op zijn fiets zit, een holle blik in de ogen. Cees concentreert zich op zijn eigen lichaam, hij moet wel, zijn schouder steekt. Steeds weer een pijnscheut zodra hij met zijn linkerhand aan het stuur trekt – dat doet een renner automatisch wanneer de weg omhooggaat. De dokter heeft geen directe schade aan het gewricht of het sleutelbeen geconstateerd. ‘Je kunt fietsen, dus ga er maar voor.’ Van De Kerckhove is eveneens aangeslagen, hij heeft zo’n last van maagkrampen dat hij na 92 kilometer bijna van zijn fiets kukelt en in de bezemwagen belandt.
Virtueel rijdt Van Espen in het geel. Hij handhaaft zich nog zo’n dertig kilometer in het peloton. Na tien kilometer, halverwege de klim, moet hij lossen. Zijn wilskracht en de verlokking van het geel hebben hem genekt en niet zozeer de pijn, die hem vooral op de steile stukken zwaar op de proef stelt. Hij verliest langzaam terrein.
De renners die lossen zoeken elkaar op. Toch ontstaat er geen bus of grupetto. De renners kennen de tijdsverschillen niet en weten dus ook niet of ze de tijdslimiet zullen halen. Het is zaak zo snel mogelijk door te rijden. Cees finisht uiteindelijk in het gezelschap van Leo van Dongen op 25 minuten van de winnaar, achter onder anderen Cees Haast, de beste Nederlander op ruim zes minuten, en wereldkampioen Jan Janssen op negen minuten. Van Espen zakt naar plek 69 in het klassement, de grootste terugval van de dag. Hij vervloekt de pijn, maar opgeven? Geen denken aan, de eerste Gelderlander in de Tour, dan dus ook de eerste Gelderlander die finisht in Parijs.
Daags erop wacht opnieuw een zware bergrit. Van Espen finisht samen met Karstens op elf minuten van de winnaar. In het klassement heeft hij nu een achterstand van 34 minuten op de gele trui. Geen schande voor een coureur die het van de vlakke etappes moet hebben. Als hij de Pyreneeën overleeft, wacht in Barcelona een rustdag. Dat betekent ook rust voor de schouder, kans op herstel, en er volgen nog voldoende etappes waarin hij voor de ploeg van waarde kan zijn.
Eerst nog de elfde etappe, de laatste Pyreneeënrit. De pijn maakt het fietsen bergop tot een helletocht. Met één hand houdt hij het stuur krampachtig omklemd, de andere hand ligt er als een lam vogeltje op. Ook bij het dalen is een stevige greep op het stuur vereist. Toch verliest Cees op de eerste col slechts een krappe zes minuten, maar in de afdaling klapt zijn band en slaat hij tegen de grond, vol op zijn pijnlijke schouder. Een lelijke schuiver die hem nu ook schrijnende schaafwonden op armen en benen bezorgt. Geen volgwagen in de buurt, dat komt wel vaker voor en de renners hebben dan ook een reservebandje bij zich.
Ze rijden op tubes en hoewel een renner die zelf om het wiel kan leggen, heb je er kit bij nodig om ze vast te plakken en die heeft Cees niet. De klim naar de laatste col is een kwestie van pijn verbijten en gedreven door het vooruitzicht dat op de top Geert Polak in de tweede volgwagen op hem wacht, slaagt hij erin de achterstand tot een krappe zeventien minuten beperkt te houden. Maar op de top blijkt dat Pellenaars de tegenstribbelende mekanieker minuten eerder streng tot de orde heeft geroepen: ‘Doorrijden jij, we hebben je voor nodig, Cees redt ’t toch niet!’
Verweesd zet de geradbraakte renner een voorzichtige afdaling in, een losliggende tube vraagt om een val en ja hoor, opnieuw schiet zijn band eraf. De mecanicien van de Peugeot-ploeg geeft hem een wiel in de hoop dat hij de Belg Georges Vanconingsloo, een voor Peugeot belangrijke renner die te lang bij zijn zieke kopman Ferdinand Bracke is gebleven, kan bijstaan om op tijd binnen te komen.
Van Espen is aan het einde van zijn krachten, het is snikheet, een weertype dat hij toch al als een marteling ervaart. Zijn dorst valt niet te lessen. Alleen bij de ravitaillering mag drank worden aangenomen en de paar bidons die de renners zo krijgen, zijn absoluut ontoereikend. In zijn mond schuurt zijn tong als een lap leer tegen zijn gehemelte. De bidon vullen bij de pomp op de pleintjes van verlaten bergdorpjes geeft weinig soelaas, de uitloop naar Barcelona is nog minstens honderd kilometer. Cees van Espen laat Vanconingsloo gaan, knijpt in zijn remmen en stapt gedesillusioneerd van de fiets. De bezemwagen brengt hem aan de staart van de koers naar de finish in Barcelona.
Aan de meet heeft niemand van TeleVizier op hem gewacht. Als een stolp daalt een diepe eenzaamheid over hem neer met als enige troost de wetenschap dat Vanconingsloo de tijdslimiet niet heeft gehaald en dat hem dat dan waarschijnlijk ook niet was gelukt. Uit de zak van zijn shirtje diept Cees het briefje op dat hij iedere ochtend van de masseur krijgt. Hotel España staat erop, Calle de San Pablo 9. Cees toont passanten het adres en zo sjokt hij met zijn fiets aan de hand over de Ramblas, zwaargehavend aan lijf en leden, en met een diep gekneusde ziel. ‘Ik schei ermee uit, barst maar met die hele zooi, hoe kom ik in godsnaam naar huis, en waar is verdomme dat hotel?’
Hij vindt het uiteindelijk in een smalle zijstraat. Het is daar zo heet dat de renners voortdurend onder de douche stappen om af te koelen. Door het openstaande raam van zijn kamer bekijkt Cees, als hij hevig transpirerend op een volgende douchebeurt wacht, het troosteloze steegje, grauw in het schaarse licht van een enkele lantaarn. Een halve eeuw later biedt datzelfde raam een nauwelijks minder trieste aanblik: het grauw is onherroepelijk verdreven, maar de eenzaamheid zindert nog in het fluorescerende neonlicht van tattooshop Blood & Tears.
Na een slapeloze nacht waarin hij en kamergenoot Karstens om beurten onder de douche staan, verhuist de hele ploeg naar een hotel met airco aan het strand. Voor Cees komt het te laat. Hij heeft het geluk dat hij mee kan rijden met Rein van Rooij, hoofdredacteur van het blad TeleVizier, die hem afzet bij de woning van Pellenaars in Breda. Leni haalt hem daar op. In Arnhem hangt aan de markt de vlag nog uit, onopvallend achter de tribunes. Zijn gekwetste schouder doet nog altijd goed pijn en voor deze keer sjouwt zijn vader de fiets over de smalle trap naar de bovenwoning. Spoedig staan de eerste verslaggevers op de stoep en op 15 juli meldt De Gelderlander onder het kopje ‘Van Espen weer in training’ onder meer: ‘Een week moest de linkerschouder volledig rusten, maar op aandringen van het slachtoffer verleende de behandelende arts hem dinsdag toestemming kalmpjes aan weer aan het werk te gaan. Veelal gegangmaakt door een brommer kan men hem weer geleidelijk de conditie zien opvoeren, met als eerste doel de aanstaande zaterdag te verrijden Ronde van Dinteloord.’
Ondanks diens ritzege besluit Pellenaars Cees van Espen nooit meer te selecteren voor een etappekoers in het buitenland. ‘Die man zit op de fiets constant aan thuis te denken, een beetje te suffen, dat eindigt altijd in de brokkenwagen,’ hoort Cees via via tot zijn verontwaardiging als reden. Pellenaars heeft het hem nooit recht in zijn gezicht gezegd. Het is totale onzin, maar dat doet er niet toe, in het universum van d’n Pel. Financieel lucratieve koersen als de Vuelta worden Van Espen zo door de neus geboord en hij voelt zich ten onrechte op een zijspoor gezet.
Het jaar daarvoor had Pellenaars nog gezegd dat hij de beste renner was die hij ooit in zijn ploeg had gehad: ‘Hij kan zo veel.’ En nu dit! Hij wil weg bij TeleVizier en kan voor meer geld naar Willem II-Gazelle, het nieuwe profteam van Ton Vissers. Maar Pellenaars heeft een clausule in zijn contract gevonden waardoor hij niet weg mag.
Wanneer TeleVizier in 1967 stopt, zet Cees een punt achter zijn profcarrière. ‘Omdat Pellenaars niet voor mij gezorgd heeft. Wel voor een heleboel anderen bij hem uit de buurt, die heeft hij bij een andere ploeg ondergebracht. Ik was 29. Dat was oud in die tijd.’ Het hoeft voor hem niet meer, hij heeft als huisvader ook nog een gezin te onderhouden. Hij komt in contact met Ton Ketting uit Didam, die hem een baan aanbiedt als vertegenwoordiger voor de gelijknamige metaalwarenfabriek. In diezelfde periode begint Ketting een amateurwielerploeg die al snel enige bekendheid geniet met renners als Frits Schür, Aad van den Hoek en Hennie Kuiper. Cees doet niet mee.
Pas na zijn pensionering is er weer tijd voor de fiets en blijkt de oude liefde niet gedoofd. Soms vraagt iemand hem of hij de Cees van Espen is die ooit een etappe in de Tour heeft gewonnen en bijna het geel had veroverd. Zoals altijd reageert hij bescheiden. ‘Je hoeft niet veel te winnen, maar als je in de Tour een etappe wint, ben je toch altijd meer…’ zegt hij. ‘Ik kon wel goed fietsen, maar ik was geen grote renner uiteindelijk. Ik heb het net gemist, ik had een andere ploegleider moeten hebben.’
Maar ja, dat is praten achteraf. Wat heb je eraan?
[/private]
PIETER CRAMER & WIM SANDERS
Uit: Wielertijdschrift De Muur, editie 57



